To ważne przypomnienie: pamięć o 1 września 1939 r. musi być dla nas przestrogą. Zgadzam się z autorem, że świadectwa ocalałych to nie tylko historia jednostkowa, lecz moralne zobowiązanie — ale pamięć nie może być narzędziem politycznej manipulacji. Trzeba stanowczo sprzeciwiać się wykorzystaniu tragedii wojny przez skrajną prawicę do podsycania nacjonalizmu i antyniemieckich resentymentów, tak samo jak trzeba odrzucać relatywizację odpowiedzialności za zbrodnie hitlerowskie, która usuwa ideologiczne źródła nienawiści z pola widzenia. Prawdziwe pojednanie opiera się na prawdzie: pamiętajmy o wszystkich ofiarach — Żydach, Romach, osobach niepełnosprawnych, więźniach politycznych czy jeńcach — i uczmy młode pokolenia, skąd bierze się rasizm i jak mu przeciwdziałać. Szacunek i dialog, o których mówią Iwańska czy Traczyk‑Stawska, są cenne, ale przebaczenie nie zwalnia nas z obowiązku edukacji, sprawiedliwości i ochrony praw mniejszości dziś. Wzywam do konkretnych działań: rzetelnej edukacji historycznej, wsparcia dla miejsc pamięci i badań, walki z mową nienawiści oraz wzmacniania demokracji i solidarności międzynarodowej — by pamięć o wojnie naprawdę chroniła kolejne pokolenia przed powtórką.