Pothuajse çdo kulturë ka botime të modernizuara të autorëve të vjetër, të shoqëruara me debate për drejtshkrimin, fjalorin, shënimet editoriale dhe përshtatjen për lexuesin bashkëkohor. Një antikuar më tha dikur se “patina e kohës i shton vlerë” dhe mund të bëjë dallimin mes një origjinali dhe një kopjeje të lirë. Hap “Esetë e së dielës” të Constantin Noica-s, arrij te parathënia e botuesit në botimin Humanitas të vitit 1992 dhe mësoj se “drejtshkrimi është përditësuar”. Të lexoje Noica-n mund të ishte një shëtitje në vitet 1930–1940. Në vend të kësaj, po e bëjmë atë shëtitje me syze moderne, të ulur rehat në një Uber, pa frikën se do të humbasim rrugën — domethënë, se nuk do t’i kuptojmë fjalët e kohës, të cilat fare mirë mund të ishin “përkthyer” në shënime në fund të faqes. Po sikur të merrnim edhe gazetat e asaj kohe dhe t’i “përditësonim”? Dhe ndoshta mund t’u bënim edhe një rebranding reklamave të asaj kohe, që të mos i lodhim shumë neuronet tona, sikur të ishim në një escape room. Pse të ndalemi këtu? Mund të përditësojmë edhe tekstet e historisë dhe të shkruajmë se Arkimedi i Sirakuzës u vra nga një ushtar romak ndërsa po bënte matematikë në tabletin e tij. Ideja bazë mbetet e njëjtë, apo jo? Vetëm epoka zhduket. Dhe edhe diçka: pse matematikanët nuk e “përditësojnë” Pitagorën? Mund të ndryshojnë shënimin. Mund ta shpjegojnë provën ndryshe. Madje mund ta ndërtojnë figurën online, përmes një animacioni që zhvillohet para syve të nxënësve. Por teorema e Pitagorës mbetet teorema e Pitagorës. Atëherë, kur lexojmë një autor të vjetër, pse të mos ruajmë edhe gjuhën e kohës së tij — ndërsa shpjegimet moderne t’i vendosim në shënime? Dhe një pyetje të fundit për Humanitas dhe për ata që punojnë në departamentet universitare të letërsisë dhe filologjisë: nëse pas disa dekadash nxënësit e sotëm ju “përditësojnë” me # dhe emoji, a do t’ju pëlqente? #Humanitas #ConstantinNoica #Noica #EsetëESëDielës #Arkimedi #Pitagora #Hashtag #Emoji #MrStorywise #DrejtshkrimIPërditësuar #HistoriaEGjuhës #20260920_1926 #Shqip #Albanian #Letërsi #Histori
