Een ochtendcolumn Een groep ambtenaren die zich heeft aangesloten bij Extinction Rebellion wil dat het kabinet klimaatverandering uitroept tot nationale noodsituatie. De ambtseed zou daartoe verplichten, een ambtenaar dient het algemeen belang. Dat klinkt vooral overtuigend zolang de definitie van het algemeen belang overeenkomt met de eigen overtuiging. Stel dat honderd ambtenaren van Justitie, IND en COA zich aansluiten bij een beweging die de Nederlandse grenzen wil sluiten. Immigratie bedreigt volgens de groep de woningmarkt, verzorgingsstaat en sociale samenhang. Het kabinet moet daarom een nationale migratienoodsituatie uitroepen. Bij weigering volgt de gang naar de rechter. De ambtseed laat volgens de betrokken ambtenaren geen andere keuze. Het debat over ambtelijk activisme zou vermoedelijk onmiddellijk veranderen. Principieel verandert er niets. Klimaatactivist en migratieactivist volgen dezelfde redenering, een politieke overtuiging wordt tot algemeen belang verklaard en het ambt verschaft een bijzondere verantwoordelijkheid om daarvoor op te komen. Daar zit de verwarring. Een ambtenaar werkt voor het algemeen belang, maar bepaalt niet zelfstandig wat dat belang inhoudt. Daarover gaat politiek. Klimaat, migratie, belastingen, defensie en landbouw zijn politieke onderwerpen omdat over de gewenste uitkomst legitiem verschil van inzicht bestaat. Juist daarom heeft de ambtelijke organisatie een bijzondere positie. Ministers komen en gaan, kabinetten wisselen van kleur. Het ministerie dat vandaag een ruimhartig asielbeleid uitvoert, kan morgen opdracht krijgen immigratie te beperken. De kwaliteit van het ambtelijk apparaat ligt in het vermogen beide opdrachten professioneel uit te voeren, binnen wet en rechtsstaat. Dat sluit tegenspraak niet uit. Een ambtenaar mag waarschuwen dat beleid onuitvoerbaar, onrechtmatig of onverstandig is. De Raad van State benadrukte bij de nieuwe ambtseed die professionele verantwoordelijkheid, en waarschuwde tegelijk dat de ambtseed geen afbreuk mag doen aan politieke neutraliteit. De grens wordt zichtbaar wanneer professioneel advies overgaat in politieke mobilisatie vanuit het ambt. Ambtenaren hebben vrijheid van meningsuiting, vereniging en demonstratie. De Ambtenarenwet begrenst die vrijheid wanneer de goede vervulling van de functie of de openbare dienst in gevaar komt. De gedragscode van het Rijk verlangt daarnaast onafhankelijkheid en onpartijdigheid. Daarmee komt de burger in beeld. Een asielzoeker tegenover een IND-ambtenaar hoort zich niet af te vragen of de behandelaar zaterdag demonstreerde voor gesloten grenzen. Een ondernemer met een klimaatvergunning hoort evenmin te hoeven onderzoeken of de behandelend ambtenaar actief is bij Extinction Rebellion. Vertrouwen in de overheid veronderstelt dat persoonlijke politieke overtuigingen bij het loket verdwijnen. De symmetrie maakt het principe zichtbaar. Wie de klimaatactivistische ambtenaar vanuit het ambt politieke druk laat uitoefenen, moet dezelfde ruimte gunnen aan de ambtenaar die immigratie wil stoppen, abortus wil beperken, ontwikkelingshulp wil afschaffen of kernenergie wil versnellen. Een grondrecht verandert niet van karakter wanneer een andere politieke overtuiging er gebruik van maakt. #Klimaatverandering #Politiek #Ambtenaren
