Search

Včera jsem se vás ptal, jestli byste měli zájem o seriál - příběhy význačných žen - zejména vědkyň, které ale téměř nikdo nezná (nebo alespoň u nás). Doufal jsem ve větší zájem, ale přesto se pár desítek z vás našlo, a tak začnu právě ženou, která jako první popsala, jak se vědkyním krade sláva a sama přitom z dějin téměř zmizela. Uvidíme, jestli se to chytne, další osud seriálu je ve vašich rukou. Je v tom trpká ironie: Matilda Joslyn Gageová se stala obětí jevu, který sama odhalila. Teprve v roce 1993 tento mechanismus pojmenovala jiná historička právě po ní: Matildin efekt. V roce 1870 vydala Gageová třicetistránkový spisek Woman as Inventor (Žena jako vynálezkyně) a o třináct let později ho rozšířila ve formě článku pro prestižní časopis North American Review. Píše v něm, že ženy odpradávna vynalézaly – od postupů zpracování hedvábí a krajek až po hlubinný dalekohled –, ale veškeré zásluhy si nakonec vždy připsal nejbližší muž. Často to byl přímo manžel – vdaná žena totiž v tehdejších Spojených státech neměla právo na výdělek z vlastního patentu. Gageová to nepsala jen jako teoretické zamyšlení; její práce byla uceleným katalogem konkrétních případů. Nejznámější z nich je spor o odzrňovač bavlny. Gageová tvrdila, že tento přelomový nápad ve skutečnosti patří Catherine Littlefieldové Greeneové, vdově po generálovi, která na své plantáži hostila mladého Eliho Whitneyho. Právě Whitney stroj podle jejího návrhu sestrojil a následně na něj získal patent. Historici se dodnes přou o to, jak velký podíl Greeneová vlastně měla. Pro Gageovou však nešlo jen o jeden konkrétní vynález. Šlo o systematický vzorec: žena něco vymyslí, muž to zpeněží a učebnice si zapamatují pouze jeho jméno. Matilda Joslyn Gageová se narodila 24. března 1826 v newyorském městě Cicero do rodiny bojující za zrušení otroctví. Dům jejích rodičů, a později i její vlastní dům ve Fayetteville, sloužil jako stanice tzv. podzemní železnice, jež pomáhala uprchlým otrokům. V roce 1852 poprvé promluvila na národním sjezdu za práva žen, přestože jí tehdy bylo pouhých čtyřiadvacet let. Společně s Elizabeth Cady Stantonovou a Susan B. Anthonyovou založila Národní asociaci pro volební právo žen a podílela se na sepsání prvních tří svazků díla History of Woman Suffrage. Byla však mnohem radikálnější než její dvě kolegyně. Odsuzovala církev jako hlavní oporu podřízenosti žen, tvrdě hájila práva původních obyvatel a dokonce se nechala čestně adoptovat do vlčího klanu Mohawků. Když se v roce 1890 hnutí za práva žen sloučilo s konzervativnějším proudem, Gageová na protest vystoupila a založila si vlastní organizaci. Za trest ji hlavní proud sufražistek ze svých dějin vymazal. Feministka Gloria Steinemová ji později výstižně označila za „ženu, která předběhla i ty, jež samy předběhly svou dobu“. Zemřela v roce 1898 v Chicagu u své dcery Maud, manželky L. Franka Bauma, autora slavného Čaroděje ze země Oz. Baum pojmenoval hlavní hrdinku Dorotku po vnučce Gageové, která zemřela v kojeneckém věku. I v tomto slavném příběhu se tak tiše ozývá stejný motiv: silná žena v pozadí fenoménu, jejž celý svět zná pod cizím jménem. Sto třiadvacet let po vydání spisku Gageové dala tomuto jevu konečně jméno historička Margaret W. Rossiterová. V roce 1993 publikovala v časopise Social Studies of Science (@Soc_Stud_Sci) článek s názvem The Matthew/Matilda Effect in Science. Takzvaný Matoušův efekt (dříve popsaný sociologem Robertem Mertonem) definuje pravidlo, podle kterého slavný vědec získá nepoměrně více uznání i za práci, na níž se podílel jeho méně známý kolega. Rossiterová k tomuto principu přidala genderovou variantu a pojmenovala ji po Gageové – protože ta tento fenomén nejen jako první popsala, ale sama se stala jeho obětí. Rossiterová o ní napsala, že „zahlédla, co se děje, pochopila vzorec, odsoudila ho, a přitom si jím sama prošla“. Sama Rossiterová, jež zemřela v srpnu 2025 ve věku 81 let, strávila desítky let v archivech a napsala tři monumentální svazky díla Women Scientists in America. Když jako doktorandka poprvé oznámila, že chce zkoumat historii vědkyň, kolegové se jí smáli, že to bude velmi tenká knížka. Nakonec jich objevila stovky. Příklady, které Rossiterová uvádí, dobře rezonují i dnes. Snímky DNA Rosalind Franklinové. Teoretický výklad jaderného štěpení Lisy Meitnerové, za který dostal Nobelovu cenu výhradně Otto Hahn. Středověká lékařka Trota ze Salerna, jejíž spisy se po její smrti začaly účelově připisovat mužům. Nettie Stevensová, jež objevila chromozomy X a Y. Nebo Jocelyn Bellová Burnellová, která ještě jako doktorandka objevila pulsary, avšak ocenění za objev převzal její školitel. Tento jev bohužel neskončil s 19. stoletím. Studie stále dokazují, že naprosto identický odborný článek získá vyšší hodnocení a respekt, pokud je pod ním podepsán muž. V Česku na tuto problematiku dlouhodobě upozorňuje Národní kontaktní centrum – gender a věda (@NKC_CZ) při Sociologickém ústavu (@Sociologicky) AV ČR (@Akademie_ved_CR). Česká republika navíc vykazuje jedny z nejhorších statistik v Evropě, pokud jde o podíl žen ve vedení výzkumných institucí. Zarážející je i fakt, že celá polovina Češek s čerstvým doktorátem do výzkumné sféry nakonec vůbec nenastoupí. Matilda Joslyn Gageová v roce 1883 napsala, že pokrok vzniká z řady drobných kroků a že nelze předvídat, co se stane, když z historie vynecháme i tu nejnepatrnější osobu. Právě proto má smysl vracet těmto ženám jejich jména. Nejde o pouhé morální gesto, ale o nezbytné narovnání historických faktů. Bez nich je totiž historie vědy neúplná a zkreslená. Osobně vidím ale ještě snad důležitější důvod pro jejich zviditelnění - chceme-li, aby se naše dcery samy věnovaly vědě, potřebují takové silné pozitivní vzory. Musí vidět, že ženy jsou neméně schopné a jen potřebují příležitost a musíme jim vštípit, ať bojují za přiznání svých úspěchů nejen pro ně samé, ale i pro generace dalších žen. Tento text je úvodem k novému seriálu o vědkyních, které Matildin efekt téměř vymazal z naší paměti. V následujících týdnech bych vám rád mnohé jejich práce a osudy postupně představil, záleží jak se vám bude téma líbit a budete-li mé články sdílet. Taky mi pište své náměty - která zapomenutá vědkyně (světová i česká) by podle vás měla dostat také prostor? Napište mi do komentářů. A nezapomeňte sledovat @tkapler, ať vám další díly neuniknou. Hash: #zeny_ve_vede #Matilda_effect #zeny_ve_vede #Matilda_effect #feminismus

@TheCejrowski Unia wprowadza przepisy o zakazie importu z terenów wylesianych, przez co kawa drożeje, a Pan natychmiast widzi w tym spisek mający na celu uśpienie ludzkości. Z takim talentem do łączenia kropek, które nie istnieją, faktycznie radziłbym uważać ze stymulantami. #UniaEuropejska #kawa #przepisy

Ach, te teorie spiskowe...coraz więcej dowodów na projekt "pandemia covid" zaplanowany i wyreżyserowany przez globalne elity David Morens, były starszy doradca Anthony’ego Fauciego w NIAID, przyznał się do winy w federalnym oskarżeniu o spisek mający na celu ukrycie rządowych dokumentów dotyczących grantów na badania koronawirusów nietoperzy przed śledczymi badającymi pochodzenie COVID-19. Przyznał, że w latach 2020–2023 używał prywatnego konta Gmail, by ukrywać komunikację z współspiskowcami (w tym prawdopodobnie Peterem Daszakiem z EcoHealth Alliance), niszczyć lub ukrywać dokumentację oraz utrudniać dostęp do informacji na podstawie FOIA. Grozi mu do pięciu lat więzienia, a śledztwo FBI w tej sprawie trwa nadal. #teoriespiskowe #covid19 #spisek

Kochani, przecież sprawa jest oczywista. Jak prawicowy publicysta pochwali prawicowego polityka, to jest to obiektywizm. Jak nie prawicowy publicysta pochwali nieprawicowego polityka jest to układ mafijny III RP i spisek. #Polityka #Media #Obiektywizm

Tusk najpierw oskarża Prezydenta RP i Trybunał Konstytucyjny o SPISEK, a później ŚMIESZKUJE że mu się nie chce pracować. "Dramat polega na tym, ze dwie instytucje zawiązały coś na KSZTAŁT SPISU. TK i Święczkowski stwierdzili, że te dokumenty nie wymagają kontrasygnaty premiera. Nie chodzi o moją satysfakcje, to w końcu 200 podpisów - TROCHĘ ROBOTY". Dramat polega na tym, że ten antypolski wywrotowiec praworządności może sobie robić publicznie cyrk, bo ma ochronę medialną. I autentycznie robi sobie stand up dla idiotów. #Polska #Prawo #Polityka

Premier Donald Tusk accused President Karol Nawrocki of violating the constitution by failing to seek the premier's countersignature for the appointment of advisors, which according to Tusk constitutes a political conspiracy between the two institutions responsible for upholding the constitution. (translated)

Myślicie, że wczorajszy alert o piecykach gazowych przy 36-stopniowym upale to była zwykła troska o zdrowie obywateli? Jesteście naiwni. To był perfidny, w pełni zaplanowany spisek Tuska. Cel był jeden: obnażyć kompromitujące deficyty edukacyjne u naszych czołowych publicystów i udowodnić, że ich wiedza kończy się tam, gdzie zaczyna się program fizyki ze szkoły podstawowej. 😏 Okazuje się, że alerty RCB nie służą wyłącznie do ostrzegania przed burzą. Służą również do przypominania, że ignorancja bywa równie toksyczna co tlenek węgla. #polityka #edukacja #zdrowie

Śmieszna sprawa, że prawica nie ma żadnych pretensji do Rosji o trafienie w Polskę rakietą xD Zełenski nazwał jednostkę wojskową imieniem „Bohaterów UPA” i tygodniami trwał pisk na pół internetu, odbieranie orderów, apele o wstrzymanie pomocy, no najgorzej. Nie słychać apeli o wezwanie ambasadora, o sankcje, o zablokowanie granicy, o przeprosiny, o wytłumaczenie. Nie ma zdecydowanej odpowiedzi Prezydenta, nie ma oceanu oburzonych postów prawicowych polityków. Ba, niektórzy nawet nie wspomną nic o Rosji w wielkich esejach na temat wczorajszego incydentu, a inni, tak jak Rafał Mekler, sugerują nawet, że to spisek Tuska i Zełenskiego. Nie mają żadnych zastrzeżeń do państwa, które dosłownie trafiło rakietą w nasze terytorium podczas atakowania obiektów cywilnych innego kraju. Co jakiś czas słychać tylko opinie Konfederacji, że trzeba z Rosją wrócić do handlu jak najszybciej. Kontrowersyjne nazwanie jakiejś jednostki? Skandal i obraza majestatu. Groźby ataku nuklearnego, sabotaże, morderstwa na terenie Polski, cyberataki, kryzys migracyjny, drony i finalnie nawet rakieta wlatująca na nasz teren? A to wiecie, nie ma się co czepiać, normalka. #Polska #Rosja #Polityka

Redaktor Ziemkiewicz w życiowej formie: zrównuje Zełenskiego z Putinem, żeby na siłę ulepić Smoleńsk 2.0 i wcisnąć prezydenta Nawrockiego w rolę męczennika. Zwykłe dyplomatyczne spotkanie w głowie tego szura z miejsca zamienia się w mroczny spisek i narodową zdradę. A najśmieszniejsze w tym wszystkim jest to, że autor tych paranoicznych urojeń zaraz pójdzie do @OficjalneZero , zrobi mądrą minę i będzie z pełną powagą pompowany jako wielki "ekspert" xD #Polska #Polityka #Dziennikarstwo

Pamiętacie agresywnego frustrata, który wyzywał 11-letnie Ukrainki w bielskim autobusie? Według pani Ewy Zajączkowskiej-Hernik to tajna operacja Kijowa. "Jeżeli ktoś tutaj podgrzewa jakieś antyukraińskie nastroje w Polsce, to jest to bez wątpienia Wołodymier Załeński, który stosuje prowokacje. (...) Stąd ta prowokacja z dziewczynami w autobusie." – @EwaZajaczkowska w Poranek Siódma9 W jej oderwanej od rzeczywistości umyśle, Zełenski wysłał nieletnie agentki w trampkach, by zniszczyły nasz kraj trzymaniem nóg na fotelu. Ten geopolityczny plan zakładał jeden niesamowity fart - że dziewczynki akurat trafią na zwyrola niekontrolującego emocji. Gdyby trafiły na kogoś kulturalnego, misterny spisek by runął. Tłumaczenie pospolitego buractwa działaniem obcych służb to zwyczajne plucie w twarz logice. #Polska #Ukraina #Geopolityka

Današnja Ura moči, če se ne motim neka stara, a verjetno se bomo s to tematiko spet enkrat srečali, evtanazija. Pribac pravi, da se ocenjuje, da 10 do 20 % zdravnikov podpira evtanazijo. Žena, zazdravljen rakav bolnik pravi, da, če slučajno še kdaj pride ta tematika na dnevni red, da zahteva, da se spisek vseh zdravnikov podpornikov evtanazije javno objavi, da ve kdo jo sme zdraviti in kdo ne. Namreč meni, da se zdravnik, ki podpira evtanazijo ne bo nikoli toliko zavzamal za njeno ozdravitev, kot zdravnik, ki tega ne podpira. Se popolnoma strinjam z njo. #evtanazija #zdravstvo #etika

Największe amerykańskie sieci telewizyjne, w tym ABC, NBC i CNN, zignorowały wystąpienie prezydenta Donalda Trumpa, które dotyczyło bezpieczeństwa wyborów, co skłoniło go do oskarżenia nadawców o spisek i zażądania odebrania im licencji na nadawanie. #DonaldTrump #fałszerstwo #spisek

Zbyt długo nasza doktryna walki z terroryzmem miała pewien martwy punkt: kwestię ekstremistycznej przemocy ze strony politycznej lewicy. Nawet dziś sama idea, że terroryzm skrajnie lewicowy może stanowić poważne zagrożenie, jest traktowana jako prawicowa fantazja albo, co gorsza, jako niebezpieczny faszystowski spisek.