Βρισκόμαστε στο Scriptorium (το γραφείο αντιγραφής) της Μονής Στουδίου, στην Κωνσταντινούπολη του 834 μ.Χ. Αδελφός Ιλαρίων, ένας νεαρός μοναχός και αντιγραφέας, αισθάνεται εξαντλημένος από την ορθοστασία και την προσπάθεια. Όμως δεν μπορεί να σταματήσει. Κάθε λίγο και λιγάκι σταματά από πάνω του ο Μάγιστρος Θεόδωρος, ο αυστηρός επιβλέπων (βασικά ο Βιβλιοφύλακας) του μοναστηριού. Το φως των κεριών τρεμοπαίζει. Ο Ιλαρίων έχει μπροστά του έναν αρχαίο, φθαρμένο πάπυρο του 4ου αιώνα π.Χ. γραμμένο σε συνεχή μεγαλογράμματη γραφή χωρίς κανένα κενό. Η αποστολή του είναι ιστορική: πρέπει να μεταφέρει το κείμενο σε μια νέα περγαμηνή, χρησιμοποιώντας τη νέα, γρήγορη μικρογράμματη γραφή και τοποθετώντας, για πρώτη φορά συστηματικά, τόνους και πνεύματα. Τα μάτια του είναι κόκκινα από την κούραση. Διαβάζει τη γεμάτη κεφαλαία σειρά: "...ΟΥΚΕΣΤΙΝΑΝΘΡΩΠΟΣ..." Το μυαλό του θολώνει. Πρέπει να πάρει μια απόφαση. Σκέφτεται το νόημα του κειμένου του Αριστοτέλη. Βουτάει την πένα στο μελάνι και γράφει στη νέα περγαμηνή: "οὐκ ἐστὶν ἄνθρωπος"... Ο Μάγιστρος Θεόδωρος στέκεται από πάνω του, παρατηρώντας τη σελίδα με ένα μικρό κερί. Ξαφνικά, το βλέμμα του παγώνει στο σημείο που μόλις χαράχτηκε. Κοιτάζει τον Ιλαρίωνα στα μάτια με αυστηρότητα, δείχνει με το δάχτυλό του τη λέξη και μένει σιωπηλός, περιμένοντας από τον νεαρό μοναχό να καταλάβει μόνος του τι έκανε. ---------------------- Ίσως να καταλάβατε τι λάθος έκανε ο κουρασμένος μοναχός που μόλις δυο μέρες πριν είχε γράψει απελπισμένος στην άκρη της περγαμηνής που δούλευε : "Ἡ γραφὴ αὕτη ἐστὶ βάσανος τῷ ἀναγινώσκοντι, ἀλλὰ τριπλή βάσανος τῷ γράφοντι· τό μελάνι κακό, τό πετσί σκληρό, κι ο τόνος πήγε στραβά. Ἐλέησόν με, Κύριε..." Στην κλασική αρχαιότητα, οι Έλληνες δεν χρησιμοποιούσαν τόνους. Η γραφή ήταν αποκλειστικά μεγαλογράμματη και συνεχής. Οι φυσικοί ομιλητές δεν χρειάζονταν σημάδια, διότι η αρχαία ελληνική δεν ήταν μια γλώσσα έντασης (όπως η σημερινή για παράδειγμα), αλλά μια μουσική γλώσσα. Όταν ένας αρχαίος Έλληνας διάβαζε ένα κείμενο, αυτό δεν λειτουργούσε απλώς ως γραφή, αλλά ως μια ιδιότυπη μουσική παρτιτούρα. Τα σημάδια που εφευρέθηκαν αργότερα δεν ήταν γραμματικοί κανόνες, αλλά μουσικές νότες που καθοδηγούσαν το ύψος της φωνής: - Η Οξεία ( ΄ ) ήταν μια ψηλή νότα, που ανέβαζε τη φωνή κατά ένα μουσικό διάστημα μιας πέμπτης καθαρής. - Η Βαρεία ( ̀ ) ήταν η βασική νότα, που κρατούσε τη φωνή στο χαμηλό, φυσικό της επίπεδο. - Η Περισπωμένη ( ͂ ) ήταν ένα μουσικό legato, ένας κυματισμός όπου η φωνή ξεκινούσε από ψηλή νότα και γλιστρούσε προς τα κάτω στην ίδια συλλαβή (γι' αυτό και έμπαινε μόνο σε μακρά φωνήεντα που είχαν τη χρονική διάρκεια να υποστηρίξουν αυτό το ηχητικό κύμα). Για να καταλάβουμε πώς λειτουργούσε η γλώσσα, αρκεί να δούμε τη λέξη που χρησιμοποιούσαν οι ίδιοι οι αρχαίοι για τον τονισμό: "Προσωδία" (από τις λέξεις προς + ᾠδή, που σημαίνει τραγούδι). Για τους αρχαίους Έλληνες, η προσωδία ήταν κυριολεκτικά "το τραγούδι που συνοδεύει τον λόγο". Αυτή η λεκτική μελωδία δεν ήταν ίδια σε όλη την Ελλάδα. Κάθε διάλεκτος είχε τη δική της "παρτιτούρα". Η διάλεκτος των Σπαρτιατών (η Δωρική) ακουγόταν στους υπόλοιπους Έλληνες ως η πιο βαριά και τραχιά. Οι Σπαρτιάτες είχαν την τάση να κρατούν τη φωνή τους χαμηλά και να "σπρώχνουν" τη μουσική τους νότα προς το τέλος της λέξης (π.χ. έλεγαν ανθρώποι αντί για άνθρωποι ή πατερώ̃ν αντί για πατέρων), δίνοντας στην ομιλία τους έναν ρυθμό που έμοιαζε με στρατιωτικό εμβατήριο. Όταν λοιπόν οι λόγιοι μιλούσαν για τους κανόνες της προσωδίας, δεν αναφέρονταν σε ξερούς γραμματικούς κανόνες, αλλά στους κανόνες της λεκτικής μελωδίας. Με τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η Ελληνική έγινε η διεθνής γλώσσα (Lingua Franca δηλαδή). Εκατομμύρια ξένοι έπρεπε να τη μάθουν, αλλά αδυνατούσαν να "τραγουδήσουν" τις λέξεις χωρίς οδηγό. Γύρω στο 200 π.Χ., ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος, διευθυντής της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, σχεδίασε για πρώτη φορά αυτές τις "νότες" πάνω στο χαρτί. Στόχος του ήταν να δώσει στους ξένους μια οπτική παρτιτούρα για να μην καταστρέφουν τη μελωδία της γλώσσας, αλλά και να διασώσει την απαγγελία των ομηρικών επών, καθώς η γλώσσα είχε αρχίσει ήδη να χάνει τη μουσικότητά της. Οι Ρωμαίοι αριστοκράτες μάθαιναν τα Ελληνικά ως σύμβολο ανώτερης μόρφωσης. Στη δική τους γλώσσα (τα Λατινικά) δεν είχαν τόνους, καθώς είχαν δυναμικό τόνο. Τι εννοώ; Χτυπούσαν κατά κάποιο τρόπο τη συλλαβή με την ένταση, περίπου όπως κάνουμε και εμείς σήμερα. Για να καταφέρουν να διαβάσουν τα ελληνικά κείμενα, βασίζονταν απόλυτα στην παρτιτούρα των τόνων του Αριστοφάνη. Ωστόσο, η δυσκολία τους να πετύχουν το ελληνικό τόνο ήταν παροιμιώδης, και συχνά οι Έλληνες λόγιοι σχολίαζαν τη "βαριά" λατινική τους προφορά. Κατά τον 9ο αιώνα, οι Βυζαντινοί μοναχοί προχώρησαν στον μεταχαρακτηρισμό, δηλαδή τη μεταφορά όλων των αρχαίων κειμένων από τα κεφαλαία στα μικρά γράμματα (μικρογράμματη γραφή). Αυτό έγινε για λόγους οικονομίας χώρου (η περγαμηνή ήταν πανάκριβη τότε) αλλά και ταχύτητας.Σε αυτή τη φάση, οι τόνοι και τα πνεύματα ενσωματώθηκαν υποχρεωτικά σε κάθε λέξη. Η διαδικασία αυτή οδήγησε σε συχνά λάθη: - Λέξεις που χωρίς τόνους έμοιαζαν ίδιες, αλλά άλλαζαν νόημα ανάλογα με τον τονισμό σαν το παράδειγμα που σας έδωσα στην αρχή, ή σαν το ὅρος = κανόνας / ὄρος = βουνό. Λέξεις δηλαδή που ήταν "Ομόγραφες". - Λόγω της κούρασης από τη συνεχή ανάγνωση των κολλημένων γραμμάτων, οι γραφείς μπέρδευαν γραμμές που τελείωναν με την ίδια λέξη, παραλείποντας ολόκληρες παραγράφους. "Ομοιοτέλευτο" όπως λέει και η ίδια η λέξη! Παρά το γεγονός ότι η ελληνική γλώσσα είχε χάσει τη μουσικότητά της και είχε γίνει "δυναμική" ήδη από την ύστερη αρχαιότητα, το πολυτονικό σύστημα επιβίωσε για πάνω από 1.000 χρόνια. Αυτό συνέβη επειδή η τυπογραφία του 15ου αιώνα αντέγραψε πιστά τα βυζαντινά χειρόγραφα, αλλά και επειδή το πολυτονικό θεωρήθηκε το οπτικό "DNA" της ιστορικής συνέχειας του ελληνισμού. Το σύστημα καταργήθηκε οριστικά τον Ιανουάριο του 1982 με την ψήφιση του μονοτονικού, κυρίως για την απλοποίηση της σχολικής εκπαίδευσης και τις τεχνικές ανάγκες της σύγχρονης τυπογραφίας και των υπολογιστών. ---------------------- Ορμώμενη από τη συζήτηση που συμμετείχα χθες (στην οποία ομολογουμένως πήγα τελείως απροετοίμαστη για το ύφος της και είπα τα "δικά μου" και εντυπωσιάστηκα από τα αρχεία του κ.Κεχρή - συγγνώμη, δεν έχω αναζητήσεις για να τον προσθέσω - και τον μεστό λόγο του διοργανωτή) είπα να σας δώσω σήμερα αυτό το κορυφαίο επίτευγμα εφαρμοσμένης γλωσσολογίας, που θα το χαρακτήριζα ως "κοσμοϊστορική πολιτισμική κιβωτό"... Καλημέρα σε όλους! #Γλωσσολογία #ΑρχαίαΕλλάδα #Πολιτισμός
